„Popiół i diament byt największym śukcesem powieści współczesnej w powojennej Polsce. Po prostu dlatego, że mówił o tym, o czym myśleli wszyscy. O tym, co zdawało się zatrzaśnięte w pamięci i sumieniu (...) Pisarz prosił o litość dla zwyciężonych i wyrozumiałość dla zwycięzców (...) Więcej spokoju - zdawał się mówić - rozwagi, mądrości, cierpliwości. Ale jak napisać tragedię, uspokoiwszy Antygonę? I jak powieść polityczną zasłoniwszy prawdziwe motywacje...”

Jan Błoński

„Książka Andrzejewskiego jest swego rodzaju polityczną science-fiction, jakie pisywaliśmy w owych czasach. Przedstawia ona rzeczywistość nie taką, jaką widać za oknem, ale taką, jaką skreował autor życzliwy dla nowoprzybyłych doktryn politycznych i przyjezdnego reżymu. Mogę o tym mówić bez skrępowania, bo sam się imałem tego procederu... Ja, kłamca, domagam się prawdy. Dla kilku pokoleń film (przeróbka Popiołu i diamentu) był prawdą o moim pokoleniu. Był prawdą wbrew mnie, ponad moją głową, właściwie przeciwko mnie.”

Tadeusz Konwicki

„Żeby dowiedzieć się prawdy, należy tej książce, jej tezom, założeniom i pewnikom postawić kilka pytań (...) Co się działo w Polsce po wojnie. Czy naprawdę następna wojna, domowa, którą zaczęli polscy faszyści napadając na polskich komunistów? Czy też rozpaczliwa, beznadziejna, konwulsyjna samoobrona narodu przed nową okupacją i dalszą utratą niepodległości, tym razem na rzecz wschodniego, nie zachodniego mocarstwa. Kto zaczął, kto kogo gonił i kto przed kim uciekał i dlaczego. Ilu było ściganych tylko za to, że przez pięć lat walczyli z Niemcami niejako komuniści, ale jako Polacy bez żadnych ideologicznych motywacji. Ilu zaszczuto, uwięziono, zamordowano - tylko dlatego, że byli objęci szerokim planem likwidacji wszystkiego, co było i mogło być Polską niezależną. Ilu było takich, którzy musieli uciekać, bo już z góry byli za to i dla-^ tego właśnie skazani. Którzy, gdyby ich wtedy zapytano - w rzeczywistości, a nie w książce - ‘Człowieku, po coś uciekał?9 - odczuliby to pytanie jako cynizm, obelgę i szyderstwo”.

Sławomir Mrożek