... Niechętni powiadają, że polonocentryzm, zamknięcie się we własnym universum, w kręgu narodowych mitów fundatorskich czyni z naszej literatury zbiór dziel naznaczonych parafiańskim prowincjalizmem, ciasnym partykularyzmem i zarazem megalomanią, dzieł niezdolnych poruszyć obcego czytelnika opowieściami o niekończących się nieszczęściach tego pechowego kraiku między Niemcami i Rosją, tego ogniska wiecznych niepokojów na peryferiach cywilizowanej Europy. Wreszcie powiadają, że w przeciwieństwie do pisarzy Zachodu, czy choćby do wielkich Rosjan, Polacy, pogrążeni w ustawicznych lamentach nad niesprawiedliwie zamordowaną Matką-Ojczyzną, nie umieli powołać do istnienia tak potężnie narzucających się czytelnikowi i tak głęboko zakorzenionych w ogólnoludzkiej glebie wyobraźni postaci, jak uczynili to autorzy Zapisków myśliwego, Biesów czy Anny Kareniny...

Co więcej — powiadają niechętni — czytelnika Zachodu, ukształtowanego w szkole XIX-wiecznego liberalizmu i indywidualizmu, śmieszą u polskich autorów ślady przedoświeceniowej mentalności wspólnotowej, gdy jednostka więcej od samorealizacji własnego ja ceni ofiarę na rzecz zbiorowości, samospalając się na ołtarzu narodowego sacrum — niby idący za romantycznymi wzorami choć ironicznie przełamany bohater Małej Apokalipsy...

Nie podejmę tutaj tego sporu, bowiem zamiarem moim jest raczej zebranie materiałów do charakterystyki polskich kompleksów, co może okazać się przydatne w badaniach porównawczych nad mitologiami innych narodów, wielkich i małych, starych i młodych, nad ich panteonami, walhallami, nad ich zbiorami pamiątek i świętości. Rozumiejąc siebie winniśmy bowiem starać się życzliwie i z wyrozumiałością dla cudzych osobliwości zrozumieć innych. Polskie universum odznacza się może nieco większym niż gdzie indziej etnocentryzmeml A może nieco bardziej ostentacyjnym szacunkiem dla narodowej pamięci? Tak iż wczoraj i dziś bywają u nas być może ściślej ze sobą spojone niż w innych krajach Europy szczęśliwej, zauroczonych czystą teraźniejszością? ... (str. 7)