przekład Adam Czerniawski

rysunki Andrzej M. Bartczak

Zdania Heraklita
Niniejszy przekład jest próbą odtworzenia zaginionego traktatu greckiego mędrca, znanego nam tylko we fragmentach uratowanych w najróżniejszych tekstach starożytnych filozofów, teologów i doksografów.

Już samo założenie, że Heraklit był autorem (jedynego) traktatu, jest ryzykowne: może ich skomponował kilka, może swoje zdania (tak tu umownie nazywam odrębne fragmenty, które gramatycznie składają się nieraz z kilku zdań) wygłaszał od przypadku do przypadku.

Jak było naprawdę, już się chyba nigdy nie dowiemy. Skorzystałem z tej ignorancji, by ułożyć zdania mistrza w koherentną całość złożoną z dwunastu miniaturowych rozdziałów. Uczyniłem to w przekonaniu, że zdania Heraklita zyskują na nieprzypadkowym układzie - co powinno być oczywiste, jeśli zakładamy, że rzeczywiście mamy do czynienia z dziełem jednego genialnego myśliciela. Lepiej wyjść z założenia, że te rozproszone w czasie i przestrzeni fragmenty stanowią całość (lub poważną część całości), niż utrzymywać, że są to strzępy tak minimalne i niespójne, że należy je traktować zupełnie klinicznie, szeregując je - jak to czyni Diels w swym autorytatywnym wydaniu - alfabetycznie. Moja próba uporządkowania zdań ma za sobą garść precedensów. W szczególności monumentalna editio maior M. Marco vicha i pełna błyskotliwych sugestii edycja Kahna kierowały moim przedsięwzięciem.

Rzecz jasna, niniejszy układ zdań nie pretenduje do definitywnych rozwiązań - jest po prostu kolejną i zapewne nie ostatnią próbą uporządkowania Heraklitejskiej spuścizny. Podobnie przekład jest wynikiem bardzo trudnych nieraz decyzji, opartych na zawiłych argumentach filozoficznych i filologicznych. Przykłady tych trudności zasygnalizowałem w redakcji kilku wybranych zdań, wskazując wieloznaczność kluczowego terminu logos i podając parę wariantów przekładów, które będąc zgodne z oryginałami, naświetlają ich zgoła odmienne znaczenia.

Już w starożytności Heraklit uyzskał przydomek “ciemnego”. Jego zdania ułożone w domniemaną koherentną całość rozjaśniają się wzajemnie, ale ogólna mroczność mędrca z Efezu pozostaje, by nas zachwycać, fascynować i gnębić.

Każde zdanie jest tu sygnowane odnośnikami (D = Diels ) do edycji Dielsa.

Adam Czerniawski